همین همزمانی، دو برداشت متفاوت درباره سند مکه ایجاد کرده است: آیا عربستان، ترکیه و پاکستان در حال شکل دادن به یک ائتلاف برای مهار ایران هستند، یا این توافق واکنشی به کاهش اتکای کشورهای منطقه به چتر امنیتی آمریکا است؟
سند مکه میان کدام کشورها امضا شد؟
توافق مکه امروز میان مقامات ارشد عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان به امضا رسید.
بر اساس دادههای ارائهشده درباره این توافق، سه کشور وارد یک چارچوب همکاری نظامی جدید میشوند که یکی از مهمترین مفاهیم آن، همبستگی دفاعی میان اعضا است؛ به این معنا که حمله به یک عضو میتواند حمله به دیگر اعضای این چارچوب تلقی شود.
این ویژگی باعث شده برخی تحلیلها از آن با تعابیری مانند «ائتلاف سهجانبه نظامی» یا حتی «ناتوی سهجانبه» یاد کنند.
با این حال، از روی همین توافق بهتنهایی نمیتوان نتیجه گرفت که هدف مستقیم آن ایران است. برای چنین نتیجهای، باید اهداف رسمی توافق، سازوکار اجرایی آن و رفتار عملی سه کشور در ماههای آینده نیز بررسی شود.
چرا سند مکه در شرایط فعلی برای ایران مهم است؟
اهمیت این توافق بیش از هر چیز به موقعیت جغرافیایی سه عضو و شرایط امنیتی منطقه بازمیگردد.
ترکیه در غرب و شمالغرب ایران قرار دارد، پاکستان در شرق و عربستان سعودی در جنوب ایران و در سوی دیگر خلیج فارس واقع شده است.
به همین دلیل، نخستین برداشت از این آرایش آن است که شکلگیری یک همکاری نظامی میان این سه کشور میتواند در صورت تبدیل شدن به یک ائتلاف عملیاتی، فضای راهبردی پیرامون ایران را تغییر دهد.
اما این مسئله یک نکته مهم دارد: همجواری جغرافیایی بهتنهایی به معنای محاصره نظامی نیست.
برای تبدیل شدن چنین آرایشی به محاصره واقعی، باید همکاری نظامی، کنترل مسیرهای ترانزیتی، هماهنگی اطلاعاتی، استقرار نیرو و سیاست خارجی سه کشور نیز در یک جهت قرار بگیرد.
برداشت اول چیست؟ آیا سند مکه میتواند علیه ایران باشد؟
یکی از برداشتهای مطرحشده این است که سند مکه باید در چارچوب تحولات جنگ ۳۹ روزه و افزایش تنش میان ایران و آمریکا تحلیل شود.
بر اساس این دیدگاه، شکلگیری یک ائتلاف نظامی میان سه کشور مسلمان سنیمذهب در شرایطی که ایران با آمریکا و اسرائیل وارد درگیری شده، میتواند در بلندمدت به ایجاد یک موازنه جدید علیه تهران منجر شود.
این نگرانی زمانی جدیتر میشود که احتمال گسترش دامنه درگیریهای منطقهای را نیز در نظر بگیریم.
بر اساس دادههای ارائهشده، در صورت ورود عربستان به درگیری مستقیم با ایران، عضویت ترکیه و پاکستان در یک چارچوب دفاعی مشترک میتواند محاسبات تهران را پیچیدهتر کند؛ بهخصوص آنکه این دو کشور در سالهای گذشته در مقاطع مختلف روابط و همکاریهای مثبتی با ایران داشتهاند.
آیا جنگ یمن میتواند معادله را پیچیدهتر کند؟
عامل دیگر، یمن و روابط عربستان و حوثیها است.
در صورت تشدید درگیری میان عربستان و یمن و ورود مستقیمتر ایران به این بحران، احتمال ایجاد یک زنجیره جدید از تنشها در منطقه افزایش خواهد یافت.
در چنین سناریویی، سند مکه اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا یک درگیری دوجانبه میان عربستان و یک بازیگر منطقهای میتواند از منظر اعضای ائتلاف به مسئلهای گستردهتر تبدیل شود.
با این حال، این سناریو هنوز یک احتمال تحلیلی است و نباید بهعنوان تصمیم قطعی سه کشور برای ورود به جنگ با ایران تلقی شود.
آیا ترکیه، پاکستان و عربستان میتوانند ایران را از نظر ژئوپلیتیکی تحت فشار قرار دهند؟
یکی از مهمترین استدلالهای طرفداران برداشت نخست، آرایش جغرافیایی این سه کشور است.
پاکستان در شرق، ترکیه در غرب و عربستان در جنوب ایران قرار دارند و هر سه کشور به مسیرهای مهم تجاری، انرژی یا ترانزیتی منطقه دسترسی دارند.
از این منظر، اگر همکاری سه کشور از سطح یک توافق سیاسی فراتر برود و به هماهنگی اقتصادی، ترانزیتی و امنیتی برسد، میتواند گزینههای ایران برای تجارت و انتقال کالا را تحت تأثیر قرار دهد.
اما اینجا نیز باید میان «ظرفیت فشار» و «اعمال فشار» تفاوت گذاشت.
صرف عضویت سه کشور در یک توافق نظامی به این معنی نیست که آنها تصمیم گرفتهاند مسیرهای تجاری ایران را مسدود کنند.
چرا توان نظامی سه کشور مکمل یکدیگر است؟
یکی دیگر از نکات مهم در تحلیل سند مکه، تفاوت ظرفیتهای سه عضو است.
ترکیه از ظرفیت نظامی گسترده، صنایع دفاعی رو به توسعه و عضویت در ناتو برخوردار است.
عربستان سعودی از منابع مالی و انرژی قابل توجه و موقعیت ژئوپلیتیکی مهم در خلیج فارس برخوردار است.
پاکستان نیز دارای یک ارتش بزرگ و یک ظرفیت بازدارندگی هستهای است.
در نتیجه، این سه کشور از منظر منابع و قابلیتهای نظامی یکسان نیستند، بلکه میتوانند در برخی حوزهها مکمل یکدیگر باشند.
همین ویژگی یکی از دلایلی است که باعث شده سند مکه صرفاً بهعنوان یک توافق سیاسی میان سه کشور دیده نشود و برخی تحلیلها احتمال شکلگیری یک بلوک امنیتی منطقهای را مطرح کنند.
برداشت دوم چیست؟ آیا سند مکه اصلاً علیه ایران نیست؟
در مقابل، برداشت دیگری وجود دارد که بر اساس آن سند مکه را نباید یک توافق ضدایرانی تلقی کرد.
استدلال اصلی این دیدگاه، رفتار سه کشور در قبال ایران طی ماههای اخیر است.
بر اساس دادههای ارائهشده، عربستان سعودی در مقاطعی تلاش کرده از گسترش جنگ جلوگیری کند و برخلاف برخی کشورهای منطقه، از ورود مستقیم به درگیری استقبال نکرده است.
در مورد ترکیه نیز گفته شده که این کشور در برابر برخی تحرکات مرتبط با گروههای کرد مخالف ایران موضع گرفته و اطلاعات مربوط به تهدیدهای احتمالی را در اختیار طرف ایرانی قرار داده است.
پاکستان نیز در جریان مذاکرات ایران و آمریکا، نقش میانجی داشته و برای برقراری آتشبس تلاش کرده است.
اگر این رفتارها را مبنا قرار دهیم، میتوان به نتیجهای متفاوت رسید: سند مکه ممکن است نه برای محاصره ایران، بلکه برای کاهش وابستگی امنیتی کشورهای منطقه به آمریکا شکل گرفته باشد.
آیا جنگ ۳۹ روزه باعث تولد یک بلوک امنیتی جدید شد؟
مهمترین بخش این برداشت، به تجربه کشورهای عربی از جنگ اخیر بازمیگردد.
بر اساس این تحلیل، جنگ ۳۹ روزه نشان داد که اتکای کامل به تضمینهای امنیتی آمریکا ممکن است برای کشورهای منطقه کافی نباشد.
از این منظر، عربستان و دیگر کشورهای منطقه ممکن است به این نتیجه رسیده باشند که برای تأمین امنیت خود باید ظرفیت دفاعی و ائتلافهای منطقهای مستقلتری ایجاد کنند.
در این چارچوب، انتخاب ترکیه و پاکستان نیز قابل توجه است.
ترکیه میتواند ظرفیت نظامی، صنعتی و ارتباطات امنیتی گستردهای را به این چارچوب اضافه کند و پاکستان نیز علاوه بر توان نظامی قابل توجه، از موقعیت ژئوپلیتیکی مهمی در شرق جهان اسلام برخوردار است.
بنابراین، سند مکه را میتوان بخشی از تلاش احتمالی برای ایجاد یک شبکه امنیتی منطقهای چندقطبی دانست؛ شبکهای که الزاماً با هدف تقابل مستقیم با ایران طراحی نشده است.
نقش تنگه هرمز در این توافق چیست؟
یکی از مهمترین متغیرهای اقتصادی و امنیتی این معادله، تنگه هرمز است.
بر اساس تحلیل ارائهشده از سوی دکتر حسین مهدیان، استاد دانشگاه و تحلیلگر، اختلال در تردد از تنگه هرمز باعث شده مسئله امنیت انرژی مستقیماً با امنیت نظامی منطقه گره بخورد.
پیش از جنگ، بخش قابل توجهی از نفت و LNG جهان از این مسیر عبور میکرد و هرگونه اختلال در آن میتوانست پیامدهایی فراتر از مرزهای خلیج فارس داشته باشد.
از این منظر، اهمیت سند مکه فقط در مناسبات نظامی سه کشور خلاصه نمیشود.
اگر همکاری عربستان، ترکیه و پاکستان به حوزههای انرژی، ترانزیت و تجارت نیز گسترش پیدا کند، این توافق میتواند بخشی از بازتعریف مسیرهای اقتصادی منطقه پس از جنگ باشد.
آیا سند مکه نشانه پایان چتر امنیتی آمریکا در خلیج فارس است؟
این شاید مهمترین پرسش درباره توافق جدید باشد.
برداشت دوم معتقد است اتفاق مهمتر از خود ائتلاف سهجانبه، تغییر نگاه کشورهای منطقه به مفهوم امنیت است.
بر اساس این دیدگاه، مدل قدیمی امنیت منطقهای که در آن آمریکا نقش اصلی تأمینکننده امنیت خلیج فارس را برعهده داشت، ممکن است به سمت مدلی حرکت کند که در آن کشورهای منطقه خودشان شبکههای امنیتی چندجانبه ایجاد میکنند.
در این سناریو، سند مکه میتواند بخشی از گذار احتمالی از:
«امنیت تحت چتر آمریکا»
به:
«امنیت چندقطبی، شبکهای و منطقهای»
باشد.
دکتر مهدیان نیز بر همین اساس معتقد است این تحول احتمالی میتواند محاسبات ایران، اسرائیل، آمریکا، روسیه، چین و هند را در جنوبغرب آسیا تحت تأثیر قرار دهد.
کدام برداشت به واقعیت نزدیکتر است؟
با دادههای موجود، نمیتوان با قطعیت گفت که سند مکه یک ائتلاف ضدایرانی است؛ همانطور که نمیتوان با اطمینان نتیجه گرفت که این توافق هیچ ارتباطی با ایران ندارد.
آنچه فعلاً روشنتر است، تغییر در محیط امنیتی منطقه است.
سه کشوری که هر کدام ظرفیتهای متفاوتی در حوزه نظامی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی دارند، اکنون در قالب یک چارچوب امنیتی مشترک قرار گرفتهاند.
از یک طرف، جغرافیای این سه کشور میتواند در صورت گسترش همکاریها، فشار ژئوپلیتیکی بالقوهای بر ایران ایجاد کند.
از طرف دیگر، سابقه رفتار عربستان، ترکیه و پاکستان در قبال ایران نشان میدهد که تفسیر فوری این توافق بهعنوان یک ائتلاف جنگی علیه تهران، نیازمند شواهد بیشتری است.
بنابراین، شاید سؤال اصلی این نباشد که «سند مکه علیه ایران است یا نه؟»
سؤال مهمتر این است:
آیا منطقه بعد از جنگ ۳۹ روزه در حال ساختن معماری امنیتی جدیدی است که دیگر به یک قدرت خارجی وابسته نباشد؟
اگر پاسخ این پرسش مثبت باشد، سند مکه ممکن است نه پایان یک بحران، بلکه آغاز مرحلهای جدید در موازنه قدرت جنوبغرب آسیا باشد.
بر اساس دادههای ارائهشده، مقامات ارشد سه کشور سند مکه را امضا کردهاند که چارچوبی برای همکاری و همبستگی نظامی و امنیتی میان آنها ایجاد میکند.
این توافق میتواند همکاری امنیتی سه کشور را افزایش دهد و در صورت توسعه عملی آن، بر موازنه نظامی و ژئوپلیتیکی منطقه اثر بگذارد.
در دادههای موجود، هدف ضدایرانی بهعنوان هدف رسمی توافق تأیید نشده است. با این حال، برخی تحلیلها به دلیل موقعیت جغرافیایی سه کشور و شرایط جنگ اخیر، آن را بالقوه به ضرر ایران میدانند.
ترکیه از توان نظامی و صنایع دفاعی گسترده و عضویت در ناتو برخوردار است؛ عربستان ظرفیت مالی، انرژی و موقعیت ژئوپلیتیکی مهمی دارد و پاکستان نیز ارتشی بزرگ و توان بازدارندگی هستهای دارد.
این گزارش با هدف اطلاعرسانی و تحلیل رویدادها توسط آناژورنال تهیه شده است. آناژورنال ضمن پایبندی به اصول حرفهای روزنامهنگاری، تلاش میکند اطلاعات را بر پایه منابع معتبر و دادههای در دسترس منتشر کند. با این حال، برخی اخبار بهویژه در رویدادهای در حال وقوع ممکن است با انتشار اطلاعات رسمی جدید بهروزرسانی یا اصلاح شوند. اگر اطلاعات تکمیلی، اصلاحیه یا بیانیه رسمی درباره این خبر منتشر شود، این گزارش نیز متناسب با آن بهروزرسانی خواهد شد.
