وزیر امور خارجه روسیه گفته است اگر درباره شرایط مشارکت ایران در این روند توافق حاصل شود، این اتفاق میتواند «عملیترین گام در راستای مفهوم امنیت جمعی» باشد.
اما این موضع را میتوان فراتر از یک پیشنهاد دیپلماتیک ساده دید؛ زیرا ورود ایران و دیگر بازیگران نزدیک به روسیه به یک ساختار امنیتی منطقهای جدید، میتواند نفوذ مسکو در نظم آینده غرب آسیا را تضمین و تقویت کند.
لاوروف درباره پیوستن ایران به پیمان مکه چه گفت؟
سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، با اشاره به پیمان دفاعی مکه گفت توافقی میان عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه شکل گرفته که بر مفهوم امنیت جمعی و اتحاد دفاعی تأکید دارد.
به گفته لاوروف، درهای این روند تنها به روی کشورهای حوزه خلیج فارس باز نیست و دیگر کشورهای منطقه نیز میتوانند در آن مشارکت کنند.
او از کشورهایی مانند مصر و الجزایر بهعنوان گزینههای احتمالی پیوستن به این ساختار نام برد و درباره ایران نیز گفت:
اگر درباره شرایطی که ایران میتواند بر اساس آن در این روند مشارکت کند توافق شود، فکر میکنم این میتواند عملیترین گام در راستای مفهوم امنیت جمعی باشد.
این سخنان، ایران را بهطور مستقیم وارد بحث آینده یکی از مهمترین ساختارهای امنیتی احتمالی منطقه کرده است.
پیمان دفاعی مکه چه اهمیتی برای آینده منطقه دارد؟
پیمان مکه با حضور عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان، از این منظر اهمیت دارد که میتواند یکی از نخستین تلاشهای منطقه برای شکلدادن به یک ساختار امنیتی جدید در غرب آسیا باشد.
صرفنظر از میزان اثرگذاری عملی این پیمان، یک نکته در ترکیب اعضای آن اهمیت دارد:
هیچیک از سه بازیگر اصلی، یعنی عربستان، ترکیه و پاکستان، متحد راهبردی نزدیک روسیه محسوب نمیشوند.
این کشورها در حوزههای مختلف روابط گستردهای با آمریکا و غرب دارند و در عین حال، هرکدام سیاست خارجی مستقلی را نیز دنبال میکنند.
به همین دلیل، از نگاه تحلیلی، حضور احتمالی ایران یا الجزایر در چنین ساختاری میتواند توازن بازیگران در آن را تغییر دهد.
چرا روسیه از حضور ایران در پیمان مکه استقبال میکند؟
پاسخ را باید در یک مسئله بزرگتر جستوجو کرد:
روسیه نمیخواهد از نظم امنیتی آینده غرب آسیا حذف شود.
اگر منطقه به سمت شکلگیری یک معماری امنیتی جدید حرکت کند، مسکو بهطور طبیعی تلاش خواهد کرد جایگاه و نفوذ خود را در این نظم حفظ کند.
اما روسیه عضو پیمان مکه نیست و اعضای فعلی آن نیز متحدان راهبردی مسکو به شمار نمیروند.
در چنین شرایطی، ورود کشورهایی مانند ایران و الجزایر میتواند یک مسیر غیرمستقیم برای حفظ نفوذ روسیه در ساختار آینده منطقه ایجاد کند.
ایران و الجزایر در مقایسه با اعضای فعلی این پیمان، روابط راهبردی و سیاسی نزدیکتری با روسیه دارند.
بنابراین، مشارکت این کشورها در یک ساختار امنیتی منطقهای میتواند از نگاه مسکو یک مزیت مهم داشته باشد:
نظم امنیتی آینده غرب آسیا بدون حضور بازیگران نزدیک به روسیه شکل نگیرد.
آیا روسیه بهدنبال ایجاد یک نظم امنیتی پساآمریکا در غرب آسیاست؟
یکی از برداشتهای مهم از مواضع لاوروف و رویکرد روسیه، همین مسئله است.
غرب آسیا در سالهای اخیر با تغییرات مهمی مواجه بوده است:
- کاهش تمرکز آمریکا بر برخی بحرانهای منطقه
- تلاش کشورهای منطقه برای افزایش همکاریهای مستقل
- افزایش نقش قدرتهایی مانند چین و روسیه
- تغییر روابط ایران با برخی کشورهای عربی
- تلاش برای ایجاد ترتیبات امنیتی منطقهای
در این شرایط، پیمان مکه میتواند بخشی از تلاش منطقه برای ایجاد یک معماری امنیتی جدید باشد.
البته اینکه این روند واقعاً به معنای پایان یا کاهش نقش آمریکا در منطقه باشد، هنوز قابل پیشبینی قطعی نیست.
اما از نگاه روسیه، شکلگیری چنین ساختاری میتواند فرصتی باشد تا مسکو از طریق شرکای خود، در معادلات امنیتی آینده منطقه نقش داشته باشد.
چرا ایران برای روسیه در این معادله اهمیت ویژهای دارد؟
ایران برای روسیه تنها یک شریک سیاسی یا اقتصادی نیست.
تهران در چند سال گذشته در پروندههای مختلف منطقهای و بینالمللی به یکی از مهمترین بازیگران همسو با مسکو تبدیل شده است.
از نگاه روسیه، حضور ایران در یک ساختار امنیتی منطقهای میتواند چند نتیجه داشته باشد:
۱. جلوگیری از انزوای ایران در نظم جدید منطقه
اگر معماری امنیتی جدید غرب آسیا بدون ایران شکل بگیرد، تهران ممکن است خارج از مهمترین تصمیمات امنیتی منطقه قرار بگیرد.
۲. حفظ نفوذ روسیه از طریق شرکای منطقهای
روسیه میتواند از حضور کشورهای نزدیک به خود در ساختارهای منطقهای، برای حفظ وزن سیاسی خود استفاده کند.
۳. کاهش شکاف ایران با کشورهای منطقه
نزدیک شدن ایران به بازیگران منطقهای، احتمالاً به کاهش سطح تنش و افزایش همکاریهای امنیتی منجر میشود؛ روندی که میتواند با منافع روسیه نیز همراستا باشد.
۴. ایجاد توازن در ساختار جدید امنیتی
حضور ایران میتواند ترکیب قدرت در پیمان مکه را تغییر دهد و مانع از آن شود که یک بلوک امنیتی جدید صرفاً تحت تأثیر کشورهای نزدیکتر به واشنگتن شکل بگیرد.
چرا روسیه ایران را به کاهش تنش با کشورهای منطقه تشویق میکند؟
در مواضع روسیه یک پیام مهم دیده میشود:
امنیت جمعی بدون کاهش تنش میان بازیگران اصلی منطقه امکانپذیر نیست.
مسکو بهصورت آشکار و پنهان تلاش میکند ایران را به سمت کاهش تنش با کشورهای منطقه سوق دهد.
این رویکرد معمولاً با مفاهیمی مانند:
- امنیت جمعی
- همکاری منطقهای
- گفتوگوی امنیتی
- معماری مشترک منطقهای
توضیح داده میشود.
اما در این میان، منافع روسیه نیز وجود دارد.
هرچه ایران روابط باثباتتری با بازیگران منطقه داشته باشد، امکان مشارکت تهران در ساختارهای جدید افزایش پیدا میکند و در نتیجه، نفوذ روسیه نیز از طریق شرکای خود در نظم منطقهای حفظ میشود.
به بیان دیگر، امنیت جمعی منطقهای میتواند هم برای کشورهای منطقه مفید باشد و هم همزمان بخشی از منافع ژئوپلیتیک روسیه را تأمین کند.
این گزارش با هدف اطلاعرسانی و تحلیل رویدادها توسط آناژورنال تهیه شده است. آناژورنال ضمن پایبندی به اصول حرفهای روزنامهنگاری، تلاش میکند اطلاعات را بر پایه منابع معتبر و دادههای در دسترس منتشر کند. با این حال، برخی اخبار بهویژه در رویدادهای در حال وقوع ممکن است با انتشار اطلاعات رسمی جدید بهروزرسانی یا اصلاح شوند. اگر اطلاعات تکمیلی، اصلاحیه یا بیانیه رسمی درباره این خبر منتشر شود، این گزارش نیز متناسب با آن بهروزرسانی خواهد شد.
