تنگه هرمز مهمترین و راهبردیترین آبراه جهان بهشمار میرود؛ گذرگاهی باریک اما بسیار تأثیرگذار که تنها مسیر ارتباطی خلیج فارس با آبهای آزاد است.
این تنگه نقش کلیدی در انتقال نفت، گاز و کالاهای تجاری دارد و هرگونه تغییر یا تنش در آن میتواند اقتصاد جهانی را بهطور مستقیم تحت تأثیر قرار دهد.
اگر به جنوب ایران و جزایر زیبای آن سفر کرده باشید، احتمالاً نام تنگه هرمز را از نزدیک شنیدهاید یا حتی از جزیره هرمز بازدید کردهاید؛ جزیرهای که در مجاورت یکی از حساسترین آبراههای دنیا قرار گرفته است.
در این مقاله آناژورنال، بهطور کامل با موقعیت جغرافیایی، تاریخچه، ویژگیها و اهمیت تنگه هرمز آشنا میشویم.
تنگه هرمز کجاست؟
تنگه هرمز در جنوب ایران و شمال شبهجزیره عربستان واقع شده و حدفاصل استان هرمزگان در ایران و شبهجزیره مسندم در کشور عمان قرار دارد.
این تنگه تنها راه خروجی کشورهای حاشیه خلیج فارس به آبهای آزاد جهان محسوب میشود.
از نظر تقسیمبندی جغرافیایی:
- ۱۲ مایل دریایی (حدود ۲۲ کیلومتر) متعلق به آبهای ایران
- ۱۲ مایل دریایی متعلق به عمان
- حدود ۳ کیلومتر آبهای بینالمللی
هیچیک از دو کشور ایران و عمان حق دخالت در آبهای سرزمینی یکدیگر را ندارند و تنها بر سواحل خود نظارت میکنند.
تأثیر بسته شدن تنگه هرمز بر بازار نفت
تنگه هرمز، شاهراه حیاتی عبور نفت خام و فرآوردههای نفتی جهان است و روزانه حدود ۳۰ درصد از نفت خام صادراتی جهان از این مسیر عبور میکند.
کشورهای بزرگ صادرکننده نفت در خلیج فارس مانند عربستان، ایران، عراق، کویت و امارات، بخش عمده صادرات خود را از طریق این تنگه انجام میدهند.
بنابراین هرگونه اختلال در عبور و مرور کشتیها در تنگه هرمز، بهطور مستقیم بر بازار جهانی نفت تأثیر میگذارد.
اگر تنگه هرمز برای چند روز یا چند هفته بسته شود:
- کاهش عرضه جهانی نفت: میزان نفت قابل دسترس در بازار کاهش پیدا میکند و این کاهش عرضه، فشار شدیدی بر قیمتها وارد میکند.
- افزایش قیمت نفت: بسته شدن تنگه حتی برای مدت کوتاه میتواند قیمت نفت را بهطور ناگهانی ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش دهد، بسته به مدت انسداد و میزان ذخایر کشورهای واردکننده.
- بیثباتی بازار: معاملهگران نفت و سرمایهگذاران با مشاهده انسداد این شاهراه حیاتی، سفتهبازی و خرید اضطراری نفت را آغاز میکنند که باعث نوسانات شدید در بازار میشود.
- تأثیر بر اقتصاد جهانی: بسیاری از کشورها از نفت خلیج فارس برای تولید انرژی و صنایع استفاده میکنند؛ بنابراین افزایش قیمت نفت منجر به افزایش هزینه سوخت، حمل و نقل و تولید در سطح جهانی میشود.
- راههای جایگزین محدود: خطوط لوله نفت در عربستان و امارات و برخی مسیرهای دریایی دیگر وجود دارد، اما ظرفیت آنها به اندازه تنگه هرمز نیست و تنها میتوان بخشی از صادرات را جبران کرد.
اهمیت تنگه هرمز در بازار نفت
تنگه هرمز، حد فاصل استان هرمزگان ایران و شبهجزیره مسندم عمان، تنها مسیر دسترسی کشورهای خلیج فارس به آبهای آزاد است.
نفتکشهای عظیم بینالمللی که روزانه میلیونها بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی حمل میکنند، از این مسیر عبور میکنند.
کشورهای اصلی صادرکننده نفت از طریق تنگه هرمز:
- ایران و عربستان: حدود ۹۰٪ از صادرات نفت
- امارات: ۹۹٪
- عراق: ۹۸٪
- کویت و قطر: ۱۰۰٪
این یعنی بخش بزرگی از عرضه جهانی نفت به تنگه هرمز وابسته است.
چرا بسته شدن تنگه هرمز قیمت نفت را تحت تأثیر قرار میدهد؟
وقتی تنگه هرمز مسدود شود، مسیر عبور نفت از خلیج فارس به بازارهای جهانی قطع میشود. پیامدهای مستقیم این موضوع عبارتاند از:
- کاهش عرضه نفت به بازار جهانی: با مسدود شدن تنگه، صادرات روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت به تعویق میافتد.
- افزایش شدید قیمت نفت: کمبود عرضه باعث افزایش سریع قیمت نفت در بازارهای جهانی میشود.
- تأثیر بر اقتصاد کشورهای واردکننده نفت: کشورهایی مانند ژاپن، چین و بسیاری از کشورهای اروپایی که وابسته به نفت خلیج فارس هستند، دچار افزایش هزینههای انرژی خواهند شد.
- اختلال در تجارت دریایی: بیش از ۵۰ درصد تجارت دریایی منطقه و بسیاری از فرآوردههای گازی از این مسیر عبور میکنند.
سناریو های احتمالی بسته شدن تنگه هرمز
- مسدود شدن کوتاهمدت (چند روز تا یک هفته):
بازار نفت با کمبود موقت مواجه میشود و قیمتها افزایش شدیدی پیدا میکنند، اما با باز شدن مسیر، تعادل بازار بازمیگردد. - مسدود شدن طولانیمدت (چند هفته تا چند ماه):
کمبود عرضه طولانیمدت، باعث افزایش چشمگیر و پایدار قیمت نفت و فشار اقتصادی شدید بر کشورهای واردکننده میشود.
شرکتهای نفتی و پالایشگاهها ممکن است برنامههای تولید و ذخیرهسازی خود را تغییر دهند. - تأثیر ژئوپلیتیک:
هرگونه انسداد تنگه هرمز، همزمان باعث تشدید تنشهای سیاسی و نظامی در منطقه میشود و ریسک سرمایهگذاری در نفت و انرژی را افزایش میدهد.
تجربه بازار نفت با بسته شدن تنگه هرمز
در گذشته، هر بار که تنش سیاسی یا تهدید به انسداد تنگه هرمز مطرح شده است:
- قیمت نفت تا ۲۰–۳۰٪ افزایش یافته است.
- بازارها نسبت به کاهش عرضه واکنش سریع نشان دادهاند.
- کشورهای مصرفکننده تلاش کردهاند ذخایر استراتژیک خود را فعال کنند.
این تجربیات نشان میدهند که بازار جهانی نفت بسیار حساس به امنیت تنگه هرمز است.
این موضوع نشان میدهد که ثبات و امنیت این آبراه، نه فقط برای منطقه، بلکه برای کل اقتصاد جهان حیاتی است.
بسته شدن تنگه هرمز باعث کاهش عرضه نفت جهانی میشود و قیمت نفت میتواند در کوتاهمدت تا ۲۰–۳۰ درصد افزایش پیدا کند. شدت تغییرات بستگی به مدت زمان انسداد و واکنش کشورهای واردکننده دارد.
حدود ۳۰ درصد نفت خام جهان از تنگه هرمز عبور میکند و کشورهای خلیج فارس تنها از این مسیر به آبهای آزاد دسترسی دارند. به همین دلیل، امنیت و باز بودن این تنگه برای بازار جهانی انرژی حیاتی است.
از نظر فنی ایران امکان کنترل و موقتاً مسدود کردن تنگه را دارد، اما چنین اقدامی باعث ناآرامیهای بینالمللی و افزایش شدید قیمت نفت میشود و عواقب سیاسی و اقتصادی جدی خواهد داشت.
کشورهایی مثل عربستان، امارات، کویت و عراق بخش زیادی از صادرات نفت خود را از طریق تنگه هرمز انجام میدهند. بسته شدن تنگه موجب تأخیر یا توقف موقت صادرات نفت و فشار بر بازارهای جهانی میشود.
خیر. علاوه بر نفت خام، بسیاری از فرآوردههای نفتی و گاز طبیعی مایع و بخشی از تجارت دریایی منطقه نیز از تنگه هرمز عبور میکنند. بنابراین انسداد آن فقط قیمت نفت را تحت تاثیر نمیگذارد بلکه تجارت دریایی و اقتصاد منطقهای را هم مختل میکند.
